W trzydziestym życia mego lecie,
Hańbą do syta napoiony
Ni źrały mąż, ni puste dziecię,
Mimo iż ciężko doświadczony
Kaźnią, ścirpianą z ręki krwawey
Tybota, pana Ossyńskiego...
- Biskup iest, pełen czci y sławy,
Mnie ta nie będzie za świętego.II
Nie iest biskupem mym ni panem;
Ni ziarnam nie miał zeń, ni plewy;
Anim mu sługą, ni poddanym,
Ani o jego stoję gniewy;
Wodą i kęsem chleba suchym
Karmił mnie zacnie całe lato,
Na chłód przyodział mnie łańcuchem;
Niechay go Bóg wypłaci za to !III
A gdyby kto mi chciał przyganić
Y rzec, iż ciężkiem miotam słowem:
Nie chcę ia (wiedzcie) xiędza zranić;
Ba, cóż, w ozwaniu się takowem
Tyle wam ieno słyszeć trzeba:
Ielśi on był mi miłościwy,
To niechay Jezus, xiążę Nieba,
Takiż mu będzie w żywot żywy !IV
Ieśli był srogi y sierdzisty,
Więcey niż mówić się przygodzi,
Niechay Bóg, sędzia wiekuisty,
Tąż samą miarą mu nagrodzi !...
Lecz Kościół nam zaleca pilnie,
By modlić się za nasze wrogi,
Kaiam się tedy i niemylnie
Rzecz całą ślę przed boskie progi.V
Tak, modlić się zań będę szczerze,
Na cnego Kotra mistrza duszę;
Ano, lekuchne to pacierze,
Do xiążki nierad się przymuszę,
Pikardzki pacierz mu ukropię;
Gdy nie zna - widzisz mi niezgułę ! -
Iedź pilnie na naukę, chłopie,
Do Yl we Flandryey lub do Due.VI
Ieśli chce, aby się za niego
Modlić - ha, świadkiem wszytcy święci ! -
Mimo iż wszem nie krzyczę tego,
Spełnione będą iego chęci;
Wnet Psałterz w dobrą porę chwytam,
Chocia oprawą mało zdobny,
Y siodmy werset pilnie czytam,
Psalm: Deus laudem... dość sposobny...VII
Do Syna modlę się Bożego,
Którego wzywam w każdey doley,
Iżby dotarła aż do Niego
Prośba ma, ieśli on zezwoli;
Który mnie wspiera nieustannie
Y wydarł z ręki mnie katowi,
Chwała mu y Najświętszey Pannie,
Y cnemu królu Ludwikowi !VIII
Niechay mu szczęście da Iakuba,
Salomonową cześć y chwałę;
Męstwa ma dość od pięt do czuba,
Y siły takoć nie za małe.
Niech na tym biednym kręgu wiata,
Iako iest długi y obszerny,
Matuzalema żyie lata
Y trwa w pamięci ludu wierney.IX
Dwanaście dziatek niech mu służy,
Chłopców z krwie królów purpurowey,
Tak dzielnych iak ów Karol Duży,
Wszczętych w żywocie cney królowey;
Iako ów Marcyal święty dobrych.
Toż dla delfina los podobny:
Na ziemi żywot czynów chrobrych,
W Raiu zbawienia kęs nadobny.X
Chocia niewiele ia posiadam
Mienia, którego bych mógł zażyć,
Póki rozumu pełnią władam,
Z tego, czem raczył mnie obdarzyć
Bóg (ludzie mało !), w mey niedoley
Spisuję ów testament walny,
Na znak ostatniey moiey woley,
Iedyny y nieodwołalny.XI
Piszę go w sześćdziesiątym roku
Y pierwszym, kiedy mnie wyzwolił
Dobry król z kaźniey y wyroku
Y znów ku życiu mnie pozwolił;
Za co, póki mi serce biie,
Zawżdy on będzie móy dobrodziey,
Y czcić go będę, póki żyię;
Dobra przepomnieć się nie godzi.Tutay poczyna Wilon wchodzić w materię
pełną erudycyi y dobrey wiedzy.Prawdać, iż po bolesnych iękach,
Ucisku srogim a mitrędze,
Po ciężkich smutkach, wielkich mękach,
Mozołach długich y włóczędze
Cierpienie, bakałarstwo wraże,
Rozum otwarło mi do biesa,
Barziey niż wszytkie komentarze
Nad Arystotem Awerresa.XIII
Iak często, śród nasrogszey zimy,
Mnie, odartemu gorzey dziada,
Bóg, co emauskie wsparł pielgrzymy
(Iak Ewangelia opowiada),
Ukazał drogi kres pocieszny
Nadzieią krzepiąc moią żałość;
Chociażby człek by iak był grzeszny,
Bóg karci jeno zatwardziałość.XIV
Iam grzesznik, złego iadem struty,
Iednak Bóg nie chce mey katuszy,
Lecz nawrócenia y pokuty,
Y widzi aża z szczerey duszy
Czy z nagabywań k'niemu dążę;
Toć, ieśli weźrzy w me sumienie,
Snadno z występku mnie rozwiąże
Y ześle na mnie przebaczenie.XV
Y, iak ów piękny Romans Róży
Powiada (ba, nie bez powodu!)
W samym początku swej podróży,
Iż trzeba płochość serca z młodu
Darować, ieśli wiek znów męski
Iest statecznieyszy, mnimam przecie,
Iż ci, co pragną moiey klęski,
Nie chcą mnie widzieć w męskim lecie.XVI
Gdybych znał, iż publiczney sprawie
Może się to by na co przydać,
Iak mi Bóg miły, byłbych prawie
Sam siebie gotów na śmierć wydać.
Nikomu ia nie życzę złego,
Żyw-li kto, czy iuż zbawion duszy:
Ni w przód, ni w tył dla ubogiego
Góra się z mieśćca nie poruszy.Za Aleksandra króla pono
Człeka, zwanego Diomedesem,
Przed berło pańskie przywiedziono,
Skutego w łańcuch, het, z kretesem;
Ten ci Diomedes, nicdobrego,
Zgarniał po morzu, co dołapił;
Za to był stawion przed sędziego,
Iżby na śmierć się szpetną kwapił.XVIII
Cysarz tak ozwie się surowo:
"Czemuś iest zbóycą morskim, bracie ?"
Aż tamten, mało robiąc głową:
"Czemu mnie zbóycą nazywacie ?
Dlatego że na iedney łodzi ?
Gdybych miał statków choć ze dwieście,
Nie byłbych, iako iestem, złodziey,
Lecz cysarz, iako wy iesteście.XIX
Ale co chcecie ?! Z doley moiey
(Przeciw losowi człek nie zradzi !),
Co mnie tak ciężko niepokoi,
Płynie to, co wam we mnie wadzi;
Daruy mi tedy biedne życie
Y wiedz, iż nędza nazbyt sroga
(Tak powiadają pospolicie)
To nie iest ku zacności droga."XX
Gdy cysarz dobrze to rzeczenie
Diomedesowe w myśli zważył:
"Dolę twą (prawi) wnet odmienię
Lichą na dobrą." Y tak zdarzył,
Zbóyca opatrzon hoynie złotem
Żył odtąd zacnie, pełen chwały;
Walery nam zaświadcza o tem,
Wielkim wołany przez Rzym cały.
XXI
Gdyby Bóg kiedy mi dozwolił
Usłyszeć tak wspaniałe słowo,
Gdyby był szczęścia mi pozwolił,
Naówczas, skorobych na nowo
W grzech popadł, niechbych od pochodni
Wraz smolney zginął bez honoru:
Potrzeba ludzi pcha do zbrodni,
A głód wywabia wilki z boru.XXII
Żałuję czasu mej młodości
- Barziey niż inny iam weń szalał ! -
Aż do mych lat podeszłych mdłości
Iam pożegnanie z nią oddalał;
Odeszła; ba, ni to piechotą,
Ni konno; pomkła iako zaiąc;
Tak nagle uleciała oto,
Nic w darze mi nie ostawiaiąc.XXIII
Odeszła, a ia tu ostałem,
Ubogi w rozum y nauki;
Smutny, zmurszały duchem, ciałem,
Próżen rzemiosła, mienia, sztuki.
Nalichszy z moich (prawda szczera),
Świętey zbywaiąc powinności,
Krewieństwa mego się wypiera
Dla braku trochy maiętności.XXIV
Tem nie zgrzeszyłem, bym grosz trwonił
Na smaczne kąski, tłuste dania,
Anim za cudzem ia nie gonił,
By złotem płacić me kochania;
Z ludzim korzystał nie za wiele,
Tak świadczę (co tu wiele baiać !),
Czegom nie winien, mówię śmiele:
Nad grzech nie lża się człeku kaiać.XXV
Zaiste, nieraz miłowałem
Y miłowałbym ieszcze chętnie;
Lecz serce smutne z wygłodniałem
Brzuchem, co skwierczy zbyt natrętnie,
Odwodzą mnie z miłosnych drożek.
Kto inny, syty, swey ochocie
Folguie za mnie - Amor-bożek
W pełnym wszak rodzi się żywocie !XXVI
Wiem to, iż gdybych był studiował
W płochey młodości lata prędkie
Y w obyczaiu zacnym chował,
Dom miałbych y posłanie miętkie !
Ale cóż, gnałem precz od szkoły,
Na lichey pędząc czas zabawie...
Kiedy to piszę dziś, na poły
Omal że serca wnet nie skrwawię...Nadtom brał wiernie, co powiada
Mędrzec, y pismam wierzył słowu:
"Baw sie, używay, synu (gada),
W młodości swoiey"; ale znowu
Indziey zaświadsza barzo iaśnie,
Że "czas młodości kwietnych latek
(To iego słowa, takie właśnie !)
Ot, sama głupiość y niestatek".XXVII
Dnie moie tako się rozbiegły
Iako, Hiob mówi, w lnianem plótnie
Nitki, gdy słomy garść zażegłey
Tkacz przytknie doń; y żar okrutnie
Wnet strawi płótna sztukę całą,
Niedoszły ludzkiey szmat odzierzy...
Nic mi iuż cieżkiem się nie zdało,
Śmierć bowiem wszytko wnet uśmierzy...XXIX
Gdzież są kompany owe grzeczne,
Których chadzałem niedgy śladem;
Tak mówne, śpiewne, tak dorzeczne
W trefnym figielku, w słowie radem ?
Iedni pomarli, leżą w grobie;
Nic tu iuż po nich nie ostało;
Dusze niech Bóg przygarnie sobie,
Ziemia niech strawi grzeszne ciało !XXX
Z żywych dziś - iedni, Bogu chwała,
Możni panowie, z biedy szydzą !
Drugim - po prośbie iść bez mała
Y chleb za szybką ieno widzą;
Z inszych znów zakonniki godne,
Ba, ba, kartuzy, celestyny,
Trepki obuli se wygodne...
Różnie los sadza ludzkie syny.XXXI
Możnym Bóg zsyła moc dobrego,
Zyią w spokoyu y swobodzie;
W nich nie ma przeinaczyć czego
Ani co rzec o tym narodzie;
Lecz biedakowi, co, wpółżywy
Iak ia, do gęby czego włożyć
Nie ma, Bóg winien być cierpliwy:
Nad takim iakże mu sie srożyć ?XXXII
Ci maią winka y pieczyste,
Ptaszęta, rybki, leśne zwierzę
Sosy y smaki zawiesiste
Iayca kładzione, z octem, świeże;
Nie są podobni do murarzy,
Którym trza służyć w wielkim trudzie.
Tu się pomocnik nie nadarzy;
Sami se zżuią, dobrzy ludzie.Ot, w puste wdałem się baybaiu
Bez inkszey racyey y przyczyny;
Nie iestem sędzią, panem kraiu,
By karać lub odpuszczać winy;
Ze wszytkich iam nayułomnieyszy;
Niech będzie Jezus pochwalony !
Przeze mnie im się nie umnieyszy !
Tak sobie bzdurzy człek szalony.XXXIV
Zostawmyż oną materyię,
O uciesznieyszey mówmy sprawie;
Nie każdy rad z tey beczki piie:
Przykra iest y nieluba prawie.
Nedza, markotna, boleściwa,
Zawżdy obrazy szpetne kryśli,
Zawżdy w sądzeniu iest zelżywa;
Gdy nie śmie w słowach, boday w mśyli.XXXV
Biedakiem iestem iuż od młodu -
Ot, niebożęta leda iacy ! -
Oyciec móy był z biednego rodu,
Toż praszczur, co był zwan Horacy.
Bieda nas ściga aż do trumny.
Gdzie zewłok przodków mych złożony,
Nie sterczy tam grobowiec dumny,
Nie uźrzysz bereł ni korony.XXXVI
Kiedy nad moią biedą kwilę,
Serce me często tak mnie pieści:
"Człeku, nie krzywduy sobie tyle
Y nie dopuszczay tey boleści.
Ieśliś nie dosyć użył sobie,
Zaliż nie lepiey pod łachmanem
Bydź żywym, niźli leżeć w grobie
Z tem, żeś był kiedyś wielkim panem ?"XXXVII
Bydź niegdy panem !... Cóż ia beię ?
Panem ! Ba, iako Dawid prawi,
Nie masz go, ani przeznasz kraie,
Ni zgadniesz mieśćce, kędy bawi,
A zresztą, chudziak ia ubogi,
Nie mnie rozprawiać tak podniosło;
Niech o tem sądzą theologi,
To kaznodziei iest rzemiosło.XXXVII
Nie iestem, wiem to aż za wiele,
Synem anioła - brednie czyste ! -
Diademu nie mam z gwiazd na czele;
Ociec móy umarł, świeć mu Chryste,
Ciało spoczywa w ciasnym grobie...
Y matka, biedna kobiecina,
Niedługo życia wróży sobie;
Wnetki schowaią też y syna...XXXIX
Wiem, że bogate y ubogie,
Mądre, szalone, świeckie, xiędze,
Hoyne y skąpe, tanie, drogie,
Małe y duże, pychy, nędze,
Damy z kołnierzem w zmyślne rurki -
Iakie tam kolwiek godło czyie -
Iedwabie czy siermiężne burki:
Wszytko dołapi śmierć za szyie.XL
Umarł y Paris, y Helena;
Kto bądź umiera, w męce schodzi;
Czy mu serdeczna pięknie wena,
Czy wnątrze żółcią się zasmrodzi,
Skona, złym potem uznoiony !
Nikt nie wspomoże nieszczęsnego,
Bo nie masz siestry, dzieci, żony,
By chcieli stanąć w tem za niego.XLI
Śmierć go otrząśnie y pobladzi,
Nos mu przygarbi, napnie żyły,
Szyię mu wezdmie y rozsadzi,
Ścięgna y nerwy odrze z siły.
Ciałko niewieście, tak wybornie
Gładkie, ach, wiecey, niżli trzeba,
Musiszże mąk tych czekać kornie ?
Tak, abo żywcem iść do nieba.BALLADA O PANIACH MINIONEGO CZASU
Powiedz mi, gdzie y w iakiey ziemi
Iest Flora, rzymska krasawica;
Archippa, cud między cudnemi,
Tais, stryieczna iey siestrzyca ?
Ty, Echo, co głos wracasz skory,
Gdy pomknie nad strumienia biegi,
Mów, gdzie są Piękne dawney pory ?...
Ach, gdzież są niegdysieysze śniegi !Powiedzcie, kędy iest uczona
Helois, dla miłości którey
Abeylart Piotr, zmienion w kapłona,
Żal swóy w klasztorne zamknął mury ?
Podobnież, gdzie ta monarchini,
Co śmiertelnemi szyiąc ciegi
Worek, gachowi grób zeń czyni ?...
Ach, gdzież są niegdysieysze śniegi !Królowa Blanka, iak liliia,
Syrenim głosem zawodząca,
Berta o wielkiey stopie, Liia,
Bietris, Arambur, Alys wrząca,
Iohanna, co w mężczyńskiey szacie
Anglików gnała przecz szeregi,
Gdzież są ? Wy mówcie, ieśli znacie...
Ach, gdzież są niegdysieysze śniegi !PRZESŁANIE
Nie pytay, kędy hoże dziewki
Idą stąd y na iakie brzegi,
Iżbyś nie wspomniał tey przyśpiewki.
Ach, gdzież są niegdysieysze śniegi !BALLADA O PANACH DAWNEGO CZASU PROWADZĄCA DALEY TEN SAM PRZEDMIOT
Co więcey ? Gdzie iest Kalikst trzeci,
Ostatni dziedzic swego tronu,
Przez Chrystusowe czczony dzieci ?
Y Alfons, władca Aragonu,
Y Artus, diuk Bretaniey chrobry,
Y ów Burboński xiążę grzeczny,
Y Karol siodmy zwany Dobry ?...
Kędy Szarlemań iest waleczny ?Gdzie król ów Szkocki bywa Młody,
Co, iako prawią, miał pół gęby
Czerwone w leśney kształt iagody,
Od czoła prawie aż po zęby;
Król Cypru, xiążę wiekopomne,
Hiszpaniey król ów nieprzezpieczny,
Którego miana iuż nie pomnę ?...
Kędy Szarlemań iest waleczny ?Nie chcę iuż więcey gadać, głupi;
Wszytko to ieno dym y mara;
Nikt się od śmierci nie wykupi
Za berło ani za talara;
To iedno ieszcze: król Bohemii,
Lancelot, y ów długowieczny
Dziad iego, gdzie są ?... Pan Bóg z niemi !...
Kędy Szarlemań iest waleczny ?PRZESŁANIE
Gdzie Klakin, zacny pan Bretoński ?
Gdzie iest Owerniey graf dorzeczny,
Gdzie dobry xiażę Alansoński ?...
Kędy Szarlemań iest waleczny ?BALLADA W TEYŻE SAMEY MATERYEY
Gdzież są te święte apostoły,
Ubrane w alby, strojne w mitry
Y opasane w święte stuły,
By niemi czarta za kark chytry
Chwytać, gdy skrada się zdradliwie ?
Śmierci otwarte w krąg wierzeie,
Precz znika w ziemi to, co żywie,
Hey, iak ten wichr, co w polu wieie...Gdzie iest ów z Konstantynopola
O złotey garzci cysarz zbożny ?
Gdzie Francyey iest maiestat krola,
Nad insze króle wielgomożny,
Co wzniósł klasztory y świątynie,
W Bogu pokładłszy swe nadzieie;
Nigdy tak bardzo czczony, ninie...
Hey, iak ten wichr, co w polu wieie...Gdzie ów z Wiieny y Grenobli
Delfin waleczny, niebosiężny ?
Gdzie ów z Dyżonu, Salins, Doli
Panów y xiążąt huf orężny ?
Gdzie ich dworzanów ciżba płocha,
Heroldy, dworki, darmożreie ?
Małoż napchali do bandziocha ?...
Hey, iak ten wichr, co w polu wieie...PRZESŁANIE
Xiążęta, nie uydziecie doli,
Co w spolne spycha nas koleie,
Czyli was mierzi to, czy boli...
Hey, iak ten wichr, co w polu wieie...Skoroć papieże, króle władne -
Iak inszy lud urodzon w męce -
Pomarły y są dzisiay żadne,
Y zdały władzę w inne ręce,
Ia nędzarz, ia ladaco płoche,
Nie miałbych umrzeć ? Wyrok boży !
Bylebych zaznał wczasu trochę,
Śmierć mnie uczciwa nie zatrwoży.XLIII
Świat ten, zaiste, nie iest wieczny,
Iako łupieżca możny mniema;
Wszytkich nóż czeka obosieczny;
Lepszey pociechy pono nie ma
Staremu, co za młodu słynął
Z uciesznych figlów i trefności;
Wiere, ze wzgardą bych go minął
Gdyby na starość trwał w tey mdłości.XLIV
Dzisiay mu skomleć boday chleba,
Do tego dola go przymusza.
Przed śmiercią drżeć mu wciaż potrzeba;
W męczeństwie żywie iego dusza;
Ha, gdyby nie przed Stwórcą trwoga,
Straszna by wzięła go ochota,
A czasem, wręcz zadrwiwszy z Boga,
Nędznego zbawić się żywota.XLV
Ieśli mu młodość była kwietna,
Dziś dni nadeszły szare, brzydkie;
Zawżdy iest stara małpa szpetna
Y takoż iey figlasy wszytkie.
Gdy milczy w onym smutnym czasie,
Powiedzą: "Koniec iuż błaznowi";
Gdy gada, milczeć każą zasię,
Iż nie ma smaku w tem, co mowi...XLVI
Tak one biedne kobiecięta,
Stare ze wszytkiem y bez soku,
Patrząc na młode, na dziewczęta
Rade, budzące radość oku,
Pytaią Boga, czemu, czemu
Tak wcześnie dano im się zrodzić ?
Bóg milczy, bowiem, po dobremu,
Niełacno racyą im wygodzić.ŻALE PIĘKNEY PŁATNERKI DOBRZE IUŻ SIĘGNIĘTEY PRZEZ STAROŚĆ
XLVII
Zda mi się, iakbych słyszał skargi
Płatnerki piękney - gdzie te czasy ! -
Iak żali się zwiędłemi wargi
Y, het, do dawney wzdycha krasy:
"Ha, ty starości, coś tak wcześnie
Z nóg mnie zwaliła, ty niedobra ?
Cóż dłoń mą trzyma, bych boleśnie
Wnet się nie pchnęła między ziobra ?XLIX
Ha, nieiednemum odmówiła -
Ileż to czasu stradanego ! -
Dla chłopca, com go ulubiła
Y com ta mogła, pchałam w niego;
Ienszym płatałam to y owo,
Tegom kochała, do stu katów,
A on, ieśli mi dobre słowo
Rzekł czasem, to dla mych dukatów !L
Ile chciał, mógł mnie poniewierać,
Deptać - ot, tak iuż człek się wlubił -
Mógłby mi kazać chrusty zbierać,
Byleby czasem przychołubił,
Wraz przepomniałam mey niedoley !...
Świntuch, chorobą żarty sprośną,
Ściskał mnie... Wspomnieć serce boli !
Cóż mi ostawił ? Wstyd rzec głośno...LI
Umarł - iuż dawno ! - leży w grobie,
A ia szedziwa tu ostałam;
Gdy wspomnę, w oney szczęsney dobie
Czem byłam, a czem dziś się stałam,
Gdy w wieczór nagą się oglądam
Y widzę się tak odmienioną,
Nędzną, wyschniętą, śmierci żądam,
Taka mi wściekłość szarpie łono.LII
Cóż się z tem czółkiem stało lśniącem,
Kosą blond, brwią wygiętą w górę,
Spoźrzeniem radem a palącem,
Co lazło chłopu het, za skórę ?
Z tym noskiem zgrabnym, wdzięczną bródką,
Uszkami zmyślnie wyciętemi,
Z tą buzią, taką iasną, słodką,
Z pięknemi wargi rumianemi ?LIII
Co się zrobiło z karczkiem gładkim,
Ramionkiem krągło utoczonem,
Z cycuszkiem drobnym, z iędrnym zadkiem,
Wyniosłym, schludnym, wręcz stworzonym
Na harców czułych przystań lubą;
A lędźwie, a ten słodki Raik,
Między ud parą krzepką, grubą,
Niby zaciszny, śliczny gaik ?LIV
Czoło zmarszczone, włosy siwe,
Brwi oszedziałe, oczy szkliste,
Niegdy wesołe, rozkoszliwe,
Niecące w krąg szaleństwo czyste;
Nos zakrzywiony, szpetny zgoła,
Uszy kosmate y pobladłe,
Gardziel obwisła, iak u woła,
Broda y usta w głąb zapadłe -LV
Otoć piękności kres człowieczey !
Wyschnięte ręce y ramiona,
Łopatki wcale nie do rzeczy,
Szpetnie zmarszczony brzuch, wymiona,
Biedra nie lepsze też od brzucha;
Raik ? Tfy ! Udo, niechay zginę,
Nie udo, ale gałąź sucha,
Pstro nakrapiana w cętki sine.LVI
Tak dobrych czasów żałujemy,
Gomada starych wiedźm, siedząca
W kuczki, w żałości grzęznąc niemey,
Łachmanów kupa, ot, cuchnąca;
Niby konopnych sznur paździerzy,
Co ledwo zatli sie, iuż gaśnie;
Niegdy kwiat ziemi, cudny, wieży:
Otoć samicza dola właśnie."BALLADA PIĘKNEY PŁATNERKI DO DZIEWCZĄT LETKIEGO OBYCZAYU
Pomniy ty, młoda Rozaliio,
Co rady żądasz w oney dobie,
Y ty, nadobna Cecyliio,
Teraz iest myśleć czas o sobie.
Bierz ieno chłopców, szaley z niemi,
Bierz pilno, by pirszego z brzegu;
Bo starzy są tu, na tey ziemi,
Iak grosz, co wyszedł iuż z obiegu.Y ty, szewczycho Wilhelmino,
W tańcu wszelakim dobrze szczwana,
Też ty, rzeźniczko Katarzyno,
Nie chciey obrażać Stwórcy Pana;
Toć wszytkie, wszytkie, iakże wcześnie
Starość powoła do szeregu !
Tak lube iako zgniłe trześnie
Lub grosz, co wyszedł iuż z obiegu.Ioaśko, ty tam, młynarzowa,
Omotać się iednemu nie day;
Ty, Zośka, coś iak orzech zdrowa,
Gdzie możesz, krase swoią przeday;
Minie uroda, gładkość luba
Stopi się w kształt brudnego śniegu;
Tyle wam będzie wasza chluba,
Co grosz, wypadły iuż z obiegu.PRZESŁANIE
"Patrzcie dziewczęta: łatam kiecki,
Łzy roniąc przy każdziutkim ściegu,
Iż mnie ostawił los zdradziecki,
Iak grosz, co wyszedł iuż z obiegu."Tak oto, do posłuszney młodzi,
Wczoraysza dziewka mądrze gada;
Na złe czy dobre im to schodzi,
Wiernie spisuię, iak powiada,
Ręką Fremina, co prowadzi
Me pióro, pałka roztrzepana...
Niechay go czort, ieśli mnie zdradzi,
Toć wedle sługi sądzą pana.LVII
Owo, kto ima się kochania,
Tenci ku pewney bieży stracie...
Nieieden, słyszę, mi przygania
To słowo, mówiąc: "Hola, bracie,
Gdy od miłości precz cię żenie
Pań tych hultajstwo zbyt nieznośne.
Szaleństwem takie iest zwątpienie.
Wszakci są nierządnice głośne.LIX
Ieśli kochaią za grosz miły,
My ie kochamy tylko w naiem;
Łupią nas, ile maią siły,
Y wdzięcznem sercem świadczą wzaiem.
Z tych każda ieno korzyść goni;
Lecz zacny człek, pomagay Boże,
Ku zacnym damom serce kłoni
Y szuka szczęścia w tym honorze."LX
Rad słucham, co mi tu świadczycie,
Lecz mędrszy z tego bydź nie umiem;
Ot, wedle tego, co mówicie,
Ieżeli dobrze was rozumiem,
Trzeba miłować godne panie.
Iakże, skąd wiem ia, czy te gniotki,
Które dziś wszytkim tak są tanie,
Takoż nie strzegły kiedy cnotki ?LXI
Tak, żyły w cnocie y porządku,
Bez skazy y niiakiey zmazy;
Ba, cóż, toć prawda, iż z początku
Każda z tych panien, bez obrazy,
Wzięła se, zanim się skurwiła,
Ta klerka, owa żaczka, mnicha;
Tak ie potrzeba przynagliła;
Nie uśpić w kieckach złego licha !LXII
Tak wzięły, co pisane komu,
Którey ta przypadł kto do gustu;
Miłować ięły po kryiomu,
Inszy człek nie miał tam dopustu.
Lecz cóż, niedługo onych statków:
Nieiedna z tego miłowania
W insze się puszcza y pośladków
Nikomu w końcu iuż nie wzbrania.LXIII
Co ie pcha k'temu ? Nie chcąc cześci
Samiczey kalać, tako mniemam,
Że taki snadź iuż los niewieści;
Inszego sądu o tem nie mam;
Ba, powiedaią mądrzy ludzie
Y dobrze sprawę tę znaięcy,
Iż sześciu chwatów, w krzepkim trudzie,
Niż trzech urobi pono więcey.LXIV
Podawać piłkę - rzecz to gasza,
A żeńska - chwytać ią do siatki;
Ot cała słuszność, nasza, wasza,
Takie miłości są zagadki;
Wiary w tych igrach ty nie pytay,
Choćby sto razy ią poprzysiąc,
Y słówko stare pilnie czytay:
"Za iedną rozkosz bólów tysiąc."PODWÓYNA BALLADA W TYMŻE SAMYM PRZEDMIOCIE
Miłuycie tedy, ile chcecie,
Weselcie się y trząście zdrowo,
Gdzie potrza, y tak dopłyniecie,
Nie ma ta nad czym robić głową.
Miłości dur ogłupia ludzi,
Salomon przez nią wszedł w pogany;
Naymędrszy boday się spaskudzi...
Szczęśliw, kto nie zna co te rany!Orfeusz, wdzięczny mistrz na fletniey,
Chcąc folgę dać miłosney męce,
Omal nie zginął co naszpetniey
W Cerbera srogiey psiey paszczęce;
A Narcyz, młodzian pięknolicy,
W studni głębokiey pogrzebany,
Przepadł dla iakieyś krasawicy...
Szczęśliw, kto nie zna co te rany!Sardana, xiążę niezbyt słabe,
Co Kretę wyspę zawoiował,
Rad był się przeinaczyć w babę,
Iżby wśród dziewcząt dokazował;
Król Dawid, prorok w świecie rzadki,
Boiaźni bożey zzuł kaydany
Widząc gładziuchne dwa pośladki...
Szczęśliw, kto nie zna co te rany!Ammon, udaiąc słabość ostrą,
Gdy go z litości hołubiła,
Sprośności czynił z Tamar, siostrą,
Aż się dlań szpetnie przyk...iła;
Herod, za tańce y figielki,
Przez tanecznicę ubłagany,
Ianowi zrobił despekt wielki...
Szczęśliw, kto nie zna co te rany!O sobie, biednym, też rzec muszę:
Zbito mnie niby w rzece płótno,
Na goło, drągiem... Na mą duszę,
Tę kaźń któż ziednał mi okrutną,
Ieśli nie Kasia czarnooka ?
Wzięły po grzbiecie y kompany,
Ciurkiem płynęła tam posoka...
Szczęśliw, kto nie zna co te rany!Lecz iżby przez to żaczek młody,
Dzierlatki młode miał ostawić,
Nie, chociaby go, łbem do wody,
Iak czarownika miano spławić,
Słodsze mu niż zbawienie własne!
Ba, wierzy im li obłąkany:
Czarne brwi maią czy też iasne...
Szczęśliw, kto nie zna co te rany!Gdyby ta, którey'm niegdyś służył
Z wiernego serca, szczerey woley,
Przez którą'm tyle męki użył
Y wycirpiałem moc złey doley,
Gdyby mi zrazu rzekła szczerze,
Co mniema (ani słychu o tem!),
Ha, byłbych może te więcierze
Przedarł y nie lazł iuż z powrotem.LXVI
Co bądź iey ieno kładłem w uszy,
Zawżdy powolnie mnie suchała ‑
Zgodę czy pośmiech maiąc w duszy ‑
Co więcey, nieraz mnie cirpiała,
Iżbych się przywarł do niey ciasno
Y w ślepka patrzał promieniste,
Y prawił swoie... Wiem dziś iasno,
Że to szalbierstwo było czyste.LXVII
Wszytko umiała przeinaczyć,
Mamiła mnie, niby przez czary
Zanim człek zdłoa się obaczyć,
Z mąki zrobiła popiół szary;
Na żużel rzekła, że to ziarno,
Na czapkę, że to hełm błyszczący,
Y tak zwodziła mową marną,
Zwodniczem słowem rzucaiący...LXVIII
Na niebo, że to misa z cyny,
Na obłok, że cielęca skóra,
Na ranek, że to wieczór siny,
Na głąb kapusty, że to góra;
Na stary fuzel, że moszcz młody,
Na świnie, że to młyn powietrzny,
Na powróz, że to włosek z brody,
Na mnicha, że to rycerz grzeczny...LXIX
Tak moie oto miłowanie
Odmienne było y zdradliwe;
Nikt tu się ponoś nie ostanie,
By zwinny był iak śrybło żywe;
Kady, ścirpiawszy kaźń nieznośną,
Na końcu będzie tak zwiedziony
Iak ia, co wszędy zwą mnie głośno:
"Miłośnik z hańbą przepędzony."LXX
Precz od się ścigam iuż Amory,
Plwam na obłudne te nadzieie;
Mógłby człek skapieć oney pory.
Ni ie to ziąbi ani grzeie.
Na kołku wieszam me narzędzie,
Galantów iuż nie pódę szlakiem;
Ieżelim bywał wprzód w ich rzędzie,
Gardzę iuż dziś rzemiosłem takiem.LXXI
Sztandar rozwiiam móy swobodno;
Niech idzie za nim, kto łaskawy;
Rzucam materię mało godną
Y znów do inszey wracam sprawy;
A jeśli na mnie kto zawarczy,
Iż śmiem Amorom hańbę zadać,
Niech za odpowiedź to mu starczy:
"Kto zdycha, wszytko lża mu gadać."LXXII
Wiem, że iuż czas mi w lepsze kraie;
Charkam ‑ materia biała, brzydka ‑
Plwociny niby kurze iaie;
Cóż stąd ? Ba cóż ? To, że Brygidka
Nie chce mnie trzymać iuż za chłopca,
Chociam daleki siwey brody...
Głos, minę mam starego skopca,
Choć w rzeczy ze mnie spiczak młody...LXXIII
Bogu y Tybotowi dzięki,
Co tyle wody dał mi żłopać,
Iż w dole ciemnym z głodney męki
Nogami przyszło ziemię kopać
Skutemi... Z onym dobrym panem
Rachunek przy pacierzu co dzień
Robię: niech Bóg mu... amen, amen,
To, co ta myśli biedny zbrodzień...LXXIV
Wszelako źle nie życzę iemu
Ani też iego marszałkowi,
Takoż y panu burgrabiemu,
Dobremu z serca człowiekowi;
Czego samemu życzę panu,
Każdemu też z osobna służce;
Kocham ich wedle czci y stanu...
Iako psi dziada w wąskiey dróżce.LXXV
Pomnę, gdy z miastem się żegnałem,
Hey, w roku pięćdziesiątym szóstym,
Legacik mały tam spisałem,
Który nieiedni, własnym gustem,
Raczyli nazwać Testamentem;
O moią zgodę w tem nie stoią:
Ha, nie iest człeka prawem świętem,
By władał nad własnością swoią!LXXVI
Odwołać, nic nie odwołuję;
Com dał, ma święte bydź, u czarta;
Ponownie stwierdzam i testuię
Spadek zacnego imć Bękarta
De la Bar; do trzech wiązek siana
Słomiankę starą mu dodaię,
Na obiad dla dobrego pana;
Raz w życiu niech się syto naie.LXXVII
Gdyby nie każdy z oney ciżby
Otrzymał zapis, com przeznaczył,
Życzę po moim zgonie, iżby
U spadkobierców pytać raczył;
Którzy są, świadczę to niezłomnie;
Moro, Proweniec, Roben Turgam;
Owi tem pismem biorą po mnie
Nawet to łóżko, kędy ligam.LXXVIII
Dość iuż, sza, ani pary z brzucha;
Do testowania iuż się biorę;
Kleryk móy, Fremin, który słucha
(Ieżeli nie śpi), w każdą porę
Zaświadczy oto, co powiadam,
Iż dla nikogo nienawiści
Nie mam y wszytko, co tu gadam,
Mniemam po dobru, iż się ziści.LXXIX
Czuię, iak serce moie mięknie;
Aż człek od mdłości ledwie dyszy;
Niech Fremin przy mem łóżku klęknie,
Nikt obcy niechaj nas nie słyszy;
Bierz papier, pióro, spisz chędogo,
Wiernie tak, jako ci dyktuię,
A potem odpisz razy mnogo
Y rozday wszędy. Iuż testuię.Tu zaczyna Wilon testować
Tak: W imię Oćca Przedwiecznego
Y Syna iego, króla ziemi,
Oćcowi swemu współwiecznego,
Takoż Świętego Ducha z niemi,
Co ród Adama odkupili
Y, plemię wznosząc wzwyż przeklęte,
Niebo niem samo ozdobili,
Czyniąc z nich wobec Pana święte.LXXXI
Ciałem y duszą ród wszeteczny
Zgubiony był, iż obmierzł Panu;
Ciało w proch, dusza w ogień wieczny,
Iakiey by kolwiek płci y stanu;
Wyiątek czynię tu od biedy
Z proroków (rodzą się, ba, z rzadka),
Nie sądzę bowiem, iżby kiedy
Płomień im dobrał się do zadka.LXXXII
A gdyby rzekł ktoś: „Skąd tak śmiele
Ważysz się prawić swoie baśnie,
Nie będąc zacnem czem w Kościele,
Tobież to o tem sądzić właśnie!”
Mówię to w IEZUSOWYM duchu,
Który położył Bogatego
W ogniu, nie wcale w miętkim puchu,
Zaś Trędowatych wyżej niego.LXXXIII
Bo gdyby palec Łazarzowy
Takoż był żarty od od płomienia,
Nie byłby ów kornemi słowy
Taniego żebrał ochłodzenia.
Opilców los tam czeka srogi,
Pragnienia męki wiekuiste;
Skoro napitek tam tak drogi,
Zbaw nas od złego, Panie Chryste.LXXXIV
Przez imię Boga, iak powiadam,
Y maci iego, Panny słodkiey,
Nie masz tak grzechu w tem, co gadam,
Ia chudszy niźli upiór wiotki;
Ieślim od febry nie szczezł marnie,
Cud boży, głosze to z ochotą!
Insze niedole y męczarnie
Zmilczę y tak zaczynam oto:LXXXV
Po pierwsze, biedne tchnienie moie
Oddaję wielkiey Troycy Świętey;
Na boże składam ie pokoie
W Kościele Panny Wniebowziętey;
Pokornie prosząc zmiłowania
Dziewięci iasnych chórów nieba:
Niehay się łaska ich nie wzbrania
Zanieść podarek ten, gdzie trzeba.LXXXVI
Item me ciało grzeszne zdaię
Ziemi, wielmożney rodzicielce;
Robactwo się ta niem nie naie,
Głód ie wysuszył nazbyt wielce.
Niechże ie przyimie żyzne łono;
Co z ziemi, w ziemię się obraca;
Wszelka rzecz, słusznie mówią pono,
Chętnie do swego mieśćca wraca.LXXXVII
Item, dobremu oćcu – więcey! –
Mistrzu Wilhelmu Wilonowi,
Co mnie hołubił niż mać mięcey,
Pieszczot nie skąpa dzieciątkowi,
Co mnie z opressyi zbawił wielu
Y dzisiay ieszcze rad by zbawić:
Błagam was, dobry przyiacielu,
Nie daycie się żałości strawić.LXXXVIII
Ścierp, bym ci xiążki me zapisał,
Y Powieść o Dyabelskiey Bździnie,
Co ią Tabaryn Wit przepisał
(Z prawdomówności w świecie słynie!);
Pod stołem leżą te poszyty;
Mimo że nie iest styl zbyt gładki,
Przedmiot, tak wielce znamienity,
Nagrodzi wszelkie niedostatki.LXXXIX
Item, dla dobrey mey mateńki
(By Pani naszey cześć oddła),
Co wiele ze mną miała męki,
Bóg wie, y wiele przecirpiała,
Tę modlitewkę do Dziewicy:
W niey cała ufność ma y wiara;
Inszey ia nie mam dziś fortycy,
Ani mać moia, biedna stara!BALLADA IAKĄ WILON NAPISAŁ NA PROŚBĘ SWEY MATKI, ABY UBŁAGAĆ ŁASKI NAYŚWIĘTSZEY PANNY
KRÓLOWO niebios, cysarzowo ziemi,